L’historia dalla pleiv Mustér
da sur Sep Fidel Sievi e Mario Gadola

baselgia_2
Ils origins dalla pleiv Mustér secattan el stgir. Cun segirezia ein els denton ligiai cun l’historia dalla claustra. Sin fundament dallas excavaziuns el liug dalla baselgia da Nossadunna da treis navs, astga vegnir presumau che quell’emprema baselgia endadens dil cumplex claustral vegnev’en medem temps duvrada sco baselgia parochiala. Quei astgassen oravontut las treis fontaunas da batten eregidas neu dil temps ina suenter l’autra – cumprovar. La pleiv gronda da Sursassiala cumpigliava oriundamein las vischnauncas da Mustér, Medel, Tujetsch e la Val d’Ursera.
Ord igl onn 1261 intervegnin nus per l’empremaga d’in «dominus presbiter Federicus in Campo sancti Jahannes» – cun il qual ei astgass esser manegiau la part «Cons» dil vitg, nua che la baselgia parochiala da sogn Gion (Battesta) stat. El decuors dil 13. e 14. tschentaner ein ils territoris Tujetsch, Medel ed Ursera seseparai dalla baselgia gronda cun la «Baselgia da vallada» da Nossadunna, el circuit claustral, e han formau agens circuits da pastoraziun, q.v.d. pleivs cun las baselgias parochialas da s. Vigeli a Sedrun, s. Martin a Platta e s. Columban ad Ursera. Ella pleiv Mustér e bein era ellas ulteriuras treis pleivs operavan benedictins ord la claustra sco pasturs dallas olmas. A Mustér ei quei en mintga cass aschia tochen 1648.
L’erecziun dall’emprema baselgia parochiala a Mustér ei buca mussada si precisamein. 1640 eis ella en mintga cass vegnida scarpada giu tochen alla part giudem dil clutger e vegnida rcmplazzada entras il baghetg hodiern gotic tardiv-baroc. Avat Augustin Stöcklin ha aunc benediu gliez onn il crap da cantun dalla baselgia nova, schegie ch’il plevon dil vitg da lu (Jakob Kallenberg) era vegnius elegius per la fiasta da sogn Gieri 1638 «en ina radunonza da rueida e hostila viers la claustra» e senza salidar igl avat (Iso Müller), quei che muntava in surpassament dil dretg claustral da presentaziun. 1643 era il baghetg niev finius, 1667 ei il clutger vegnius alzaus. Tier l’invasiun dils Franzos dils 6 da matg 1799 ei denton era la baselgia parochiala vegnida surprida dil fiug, quei che ha oravontut menau alla destrucziun dils indrezs interns. En nies tschentaner 1927/28 e da 1973–1975 ei vegniu fatg renovaziuns totalas. Da quci temps ei era il vegl carner vegnius sistius ed ins ha tschentau leu il renomau altar cun alas gotic d’Ivo Strigel.


Ils caputschins a Mustér
Ell’historia dalla pleiv Mustér han ils caputschins giugau in’impurtonza rolla. Bein dev’ei gia pli baul entgins plevons da provegnientscha buca claustrala a Mustér, dapi la mesadad dil 17. tschentaner denton ei la pleiv vegnida pastorada duront 170 onns exlcusivamein da paders caputschins da Brescia. Motiv persuenter era l’activitad missiunara dils caputschins duront la cunterreformaziun. Da l’autra vart vegn en ina scartira, cumparida 1702, plidau d’ina «casualitad». Denton sto vegnir rcmarcau, che las relaziuns denter Brescia ed ils Grischuns eran gia vegnidas sigilladas el 15. tschentaner entras allianzas. Vitier vegneva che gia 1631 in missiunari caputschin, pader Irenäus da Brescia, era cumparius sin camond dil nunzi Scotti a Mustér, nua che la claustra sesanflava avon la damonda dalla reformaziun. Ils caputschins eran aschia buca nunenconuschents a Mustér. Suenter la mort da plevon Giachen Collenberg ei pader Deodato Pasini da Bornato restaus a Mustér naven da 1648 tochen 1653. El valeva per in dils impurtonts missiunaris talians en Rezia. Auters duevan suandar el, demai che la populaziun giavischava expressivamein quei. En tut duei ei esser stau entuorn 17 plevons e ca. 30 ulteriurs gidonters.
La baselgia parochiala ei restada duront biars onns liug da pelegrinadi. Pader Florian da Brescia ha schau entagliar da Johann Ritz ina Mater Dolorosa, la quala el vestgescha cun custeivla paramenta e tschenta quella en baselgia parochiala. Sias preits eran gia suenter 10 onns curcladas vi cun nundumbreivlas tablas votivas. Cheu duevan affons naschi morts puspei daventar vivs e vegnir battegiai, sinaquei ch’els – puspei morts – vegnien enta parvis.
Igl onn 1748 ha cardinal-uestg Querini da Brescia visitau Mustér, nua ch’el ha fatg viseta ad avat Bernard a Frankenberg ed alla pleiv, per ir l’auter di a cavagl sur Tujetsch e l’Alpsu ella Val d’Ursera. La devastaziun catastrofala per il vitg, la claustra e la pleiv ei denton succedida 1799. Da gliez temps era pader Dumeni a Bagolino en uffeci. Precis 30 onns, da 1788–1818, eis cl sestentaus per la pleiv, per lu – ord tgei motivs pomai – vegnir scatschaus naven da Mustér. Aschia ei lu era siu successur staus mo dus meins en uffeci, per lu vegnir suandaus dil benedictin da Mustér, pader Beat Ludescher.


Il temps niev
La pastoraziun ella pleiv Mustér ei, sco detg, vegnida procurada tochen 1918 da caputschins. Lu han puspei ils paders dalla claustra indigena surpriu il quitau per la pleiv e quei sco plevons en uffeci cumplein. Menziunai per num ein pader Beat Ludescher, pader Baseli Carigiet e pader Placi Tenner. Igi onn 1916 ei la separaziun da baselgia e stat succedida a Mustér. La pleiv ha lu retschiert in’atgna constituziun ed elegeva sia suprastonza ed il plevon independentamein dalla vischnaunca.
Fcrton che las festivitads liturgicas ella baselgia claustrala vegnan per regla tenidas ella baselgia claustrala en lungatg tudestg, ei il romontsch vegnius salvaus ellas baselgias e capluttas dalla pleiv. La veta parochiala a Mustér ei, pervia dalla spatitschada geografica dils vitgs ed uclauns, detg dividida, dat ei gie buca meins che 14 da quels cun mintgamai in’atgna baselgia ni caplutta. Cun la rihezia da casas da Diu, che representa en medem temps era in’ierta historic-culturala, ei la veta dalla pleiv denton absolutamcin buca exaurida. Sche quella rihezia fuorma las cundiziuns generalas per la veta spirituala sezza d’ina pleiv, sch’eis ei tuttina da constatar ch’ei dat a Mustér sper l’activitad dallas differentas uniuns e gruppas aunc adina ina continuitad religiusa interna, ch’ensiara la veta spirituala dil singul ella communitad.


La pleiv Mustér
da Leo Huonder

baselgia_s_gions_vegl
La pleiv catolica dil vitg e sias caplanias ellas fracziuns Cavardiras e Segnas adempleschan da vegl enneu fideivlamein lur pensum religius e cultural. La constituziun dalla pleiv, messa en vigur igl onn 1983, la quala corrispunda allas prescripziuns dalla baselgia naziunala, circumscriva tuts duers. Consequentamein eis ei finamira ed obligaziun dalla pleiv da scaffir las premissas finanzialas necessarias, sinaquei che la baselgia dil liug sappi ademplir tenor duer sia incarica religiusa, sociala e culturala. Medemamein auda ei tier ses duers, da sespruar da contonscher e mantener ina saluteivla collavur cun las autoritads politicas, cun igl ordinariat episcopal e las organisaziuns partenarias dalla baselgia evangelica statala. Cun quella caschun seigi menziunau, che dapi 1987 secatta en nossa vischnaunca e regiun tradiziunalmein catolica a Mustér la pleiv dalla baselgia reformada evangelica dalla Cadi. Beinduras vegn celebrau in survetsch divin ecumen en baselgia parochiala. La constituziun dalla pleiv ch’exista oz ei entrada en vigur 1983. Organ suprem ei la Radunonza dalla pleiv, che ha buca mo la cumpetenza da relaschar decrets sur dall’organisaziun e las taglias dalla pleiv, ch’elegia era il plevon, sco era ils commembers laics dalla suprastonza dalla pleiv ed ils revisurs da quen. Il plevon vegn assistius dil cussegl pastoral. L’elecziun dil plevon dil vitg succeda sin proposta digl uffeci episcopal dil persunal a Cuera; la caplania autonoma da Cavardiras ei independenta concernent taglias ed organisaziun, era sch’ella ha oz buca pli in agen caplon, mobein vegn provedida dil plevon dil vitg sco provisur. La caplania da Segnas elegia siu agen caplon, ei denton unida cun la pleiv dil vitg el sectur administrativ e fiscal.
La Suprastonza dalla pleiv ei en medem temps organ executoric e d’administraziun dalla pleiv e representa quella enviers autoritads ecclesiasticas e civilas. Ella consista ord siat commembers. L’administraziun da finanzas schai els mauns d’in ugau-pervenda e d’in ugau-baselgia. Per saver ademplir sias obligaziuns incassescha la pleiv annualmein ina taglia da baselgia.

Ord il cudisch da Mustér «Temps vargai – Temps presents»