La baselgia da s. Gada
da Gion Tenner


La baselgia cun sala carolinga ei vegnida eregida entuorn 1100, restaurada probablamein 1420 entras avat Pieder da Pultengia, dedicada a s. Gada, la gidontra encunter il fiug. S. Gada era oravontut baselgia votiva. El temps-miez tumpriv seregurdav’ins bugen da gronds eveniments tras l’erecziun da baselgias e capluttas. Quella baselgetta, postada en liug solitari, dueva regurdar al'invasiun dils Saracens entuorn 940, sco suenter la restauraziun era al barschament dalla claustra da 1387. Schebein ella ha per temps surviu sco baselgia da vallada alIas vischnauncas da Mustér, Medel e Tujetsch, sco ei vegn savens presumau, ei buca documentau historicamein (Iso Müller). Egl intern ein las treis apsidas, tipicas per quella regiun, veseivlas. Las preits ein picturadas cun frescas, parzialmein da pliras rasadas, las qualas ein per gronda part vegnidas creadas el 15. tschentaner. Quellas picturas muralas dattan alla baselgia sia fetg gronda valeta monumentala. Ils maletgs ord la veta ed il marteri da s. Gada ein per avon onns vegni scuvretgs. Pli frestgs ein las picturas, malegiadas gia entuorn 1500, che vegnan attribuidas a Cristafora dalla Lumbardia, sesents a Ligiaun, c Nicolao da Seregno. Sper I’entrada laterala paradescha ina Nossadunna cul manti protegent – il motiv da quella sefunda sin in vegl usit da dretg. Reusseva ei numnadamein ad in malfatschent da fugir sut il manti d’ina dunna, vegneva el graziaus. Aschia encurevan era ils carstgauns precaminus duront igl entir temps-miez schurmetg sut il manti da Maria, la regina dil tschiel. Sin il maletg tegnan quater aunghels rasau ora il grev manti da brocat, sut il qual ina gruppa umens e femnas en costum caracteristic dil 15. tschentaner stattan en schanuglias, encurend schurmetg. Auters maletgs representan il til dils treis sogns Retgs, sontga Gada cun ils emblems da siu marteri, Cristus cun gloriola en fuorma da mandel (Mandorla), circumdaus dils simbols dils Evangelists, e per finir l’encorunaziun da Maria tras siu divin fegl. S. Gada auda tier ils paucs edifecis romans, restai intacts ella Cadi. EI 13./14. tschentaner ei I’architectura gotica arrivada; cun ella ein ils tripticons (= altars cun alas) vegni, entochen ch’il baroc ha priu ingress ella Cadi.
Ord il cudisch da Mustér «Temps vargai – Temps presents»


Ord la historia
1100 Ella ei vegnida construida entras ils venerabels claustrals da Mustér. La beselgia era ina dallas tipicas baselgias da vallada, ella po haver surviu gia avon ed aunc suenter 1100 als avdonts da Mustér, Medel e Tujetsch sco baselgia communabla. Baselgia parochiala denton ei la baselgia da s. Gada mai stada. Gliez era igl emprem la baselgia da Nossadunna en claustra e dapi igl 11./12. tschentaner la baselgia da s. Gions. Entochen che la via da Mustér mava sur Cuflons tuccavan ins adina a Sontga Gada, cura ch'ei vegnevan cun ina bara giu da Mumpé-Medel. 1387 ha in barschament arsentau per gronda part la baselgia. 1420 eis ella vegnida renovada digl avat Pieder da Pultengia. 1560 eis ella vgnida renovada danovamein. 1961 Ei la davosa processiun da s. Vigeli stada. Ella vegneva fatga mintga ga l'emprema dumengia suenter s. Gion (24 da zercladur) naven dalla baselgia da s. Gions entochen vi s. Gada. La medema processiun vegneva fatga il secund di da rogaziun. Ella ei vegnida fatga la davosa gada igl onn 1973 e reprida 1979 sco suletta processiun dallas rogaziuns. 1979 han ins dau l'entschatta alla restauraziun totala. Il sanctuari survegn in tetg niev da slondas ed ils fundaments vegnan sanai. Jamna per jamna han ils «parochians da s. Gada» allontanau ni barschau las slondas veglias e la giuventetgna da Gonda ha scuau neuado sut il vitg rumians da silmeins treis tschentaners.
Pli baul fageva igl entir Mustér perdanonza da s. Gada (entochen entuorn 1960 era ei per quei di schizun notg libra), suenter mo Gonda pli, ed ozildi eis ei mo pli enzacontas famiglias che fan quei di silmeins in tec gentar da perdanonza. Il di da s. Gada ( 5 da fevrer) va fetg bia glieud dil vitg e dils uclauns leuvi a messa. Era per ils jasters ei la baselgia da s. Gada ina gronda attracziun ed ella vegn visitada bia. La baselgia da s. Gada stat sut l'administraziun dalla pleiv da Mustér.
Ord il cudisch «Baselgias e capluttas da Mustér»