News-Details

Per indigens e hosps da vacanzas

04.05.2022

Dapi ch’il diember da lufs crescha, crescha era quel da tgauns da protecziun. Biars menaschis cun animals manedels – surtut nuorsas – disponan da quels, leutier ein els era accumpignaders dallas muntaneras ellas alps. El rom da siu program da stad «Bialas vacanzas» ha Sedrun Mustér Turissem purschiu igl onn vargau la caschun da visitar menaschis cun tgauns da protecziun. Sco quei che Marlis Venzin-Spescha da Fuorns di, ei igl interess persuenter staus buns. Bunas experientschas ha era Tini Flepp da Mustér fatg. Dapi igl onn vargau ha el en siu menaschi tgauns dil raz Kangal. La fin digl onn ha el fatg ils examens cun quels, aschia ch’el sa retrer ussa il sustegn finanzial dil cantun per ses tgauns da protecziun. (fmr/hh)

El rom da siu program da stad «Bialas vacanzas» ha Sedrun Mustér Turissem purschiu igl onn vargau la caschun da s’informar co sedepurtar ella vischinonza da tgauns da protecziun. Quella purschida ei stada in success e vegn cuntinuada uonn cun possessurs da tgauns en Val Medel, Mustér e Tujetsch.

Hans Huonder/FMR

Tgauns da protecziun s’audan oz tiels pli biars menaschis cun animals manedels, en special nuorsas. Mo era sillas alps ein els da cattar pli e pli. Els duein proteger la muntanera d’attaccas d’animals da rapina gronds, surtut lufs. Quels tgauns fan impressiun entras lur relativamein gronda statura, mo era cun lur uorlar. Quei fan els buca mo sch’in animal da rapina s’avischina, mobein per part era glieud e persunas cun tgauns.

Scuntradas d’informaziun

Per saver co sedepurtar ella vischinonza da quels tgauns han Nadia Venzin ed Armando Moser giu l’idea igl onn vargau da porscher in’informaziun ad indigens e hosps da vacanzas che vulan saver dapli e s’adattar alla situaziun. Nadia Venzin che lavura tier Sedrun Mustér Turissem ha allura saviu trer ils fils necessaris per che quella purschida vegni integrada el program da stad «Bialas vacanzas». Plirs menaschis ein separticipai a quella acziun ch’ei vegnida purschida mintgamai il gliendisdis suentermiezdi. «Tut en tut havein nus retschiert 15 ga glieud, entginas ga havein nus schizun stuiu menar l’informaziun en dus loghens, damai che tons eran s’annunziai. Pli che 20 per ga e per liug savein nus numnadamein buca prender», di Marlis Venzin-Spescha da Fuorns ch’ei ina dallas purschidras da quell’informaziun. Grazia al bien success vegn quella purschida repetida uonn. Naven dils 4 da fenadur 2022 vegn offeriu mintgamai il gliendisdis suentermiezdi l’informaziun, l’annunzia persuenter sa succeder tier Sedrun Mustér Turissem.

Sensibilisar la glieud

«La finamira da quella purschida ei da sensibilisar la glieud pil basegns da quels tgauns. Nus leins mussar alla glieud co sedepurtar enten s’avischinar ad els», di Marlis Venzin-Spescha. Buca adina exista numnadamein la pusseivladad d’untgir ed igl ei era pusseivel ch’in tgaun s’avischina. Il cass ei quei ellas alps, nua che las nuorsas ein buca clausas il di ora e secapescha era buca ils tgauns. «Nus lein denton era mussar daco ch’ils tgauns reagheschan aschia e daco che nus essan insumma dependents dad els», puntuescha la pura. Medemamein duein possessurs da tgauns saver co reagir cun lur cumpogns da quater combas: «En connex cun quellas informaziuns ei adina era la problematica dallas vaccas mumma vegnida tematisada. Naturalmein che nus empruein era da dar sclariment pertuccont lezzas situaziuns.»

Star ruasseivels

Tgi che ha ina sentupada cun tgauns da protecziun duei star ruasseivels ed en mintga cass impedir smanis ed il contact direct culs tgauns. A persunas cun tgauns vegn cussegliau da buca traversar loghens cun tgauns da protecziun, tener ils agens en corda e sut controlla ed en cass ch’in tgaun da protecziun s’avischina da schar liber igl agen. Sedrun Mustér Turissem dispona dil reminent era d’ina broschura ch’indichescha nua ch’ins sto quintar da sescuntrar cun tgauns da protecziun. Marlis Venzin giavischass en quei connex dapli interess era da vart dallas autoritads communalas. En Val Medel seigi quei interess staus avon maun igl onn vargau, a Mustér e Tujetsch buca. La fin finala seigi quei in survetsch en favur d’ina problematica che pertucchi tuts.

Tgauns da plirs razs

Ella protecziun da muntaneras vegnan pli e pli tgauns da differents razs teni. Aschia per exempel Kangals. Quei raz ei vegnius en funcziun la stad vargada per l’emprema ga el menaschi da Tini Flepp a Mustér. Damai ch’ei setracta d’in auter raz che quel che vegn cussegliaus dall’Agridea sin incarica digl Uffeci federal per ambient, sto il possessur da quels far examens per ch’el survegni medemamein il sustegn finanzial persuenter dil cantun. Tini Flepp ha fatg quels examens cun success a Cuera. Pusseivel ei quei stau perquei ch’il cantun Grischun ha in program special per tgauns da protecziun ch’ein buca renconuschi dalla Confederaziun. «Las experientschas ch’jeu hai fatg igl onn vargau cun mes Kangals ein fetg bunas. Jeu hai era retschiert plirs buns resuns persuenter da persunas ch’ein passadas sper ils loghens cun mes tgauns da protecziun vi», di Tini Flepp. El emprovi denton era da s’organisar cun las seivs aschia ch’ils tgauns s’endisien vid las sendas e vias: «L’entschatta ein las seivas pli lunsch naven. Successivamein spusteschel lu jeu quellas pli datier da sendas e vias.» Aschia sappien ins era evitar che la glieud stetti vonzeivi si per ina seiv.