News-Details

Reactivau indrezs da pli baul

23.05.2019

DA HANS HUONDER / ANR

Onns e decennis ha l’aua dil dutg da s. Glieci furniu la forza per metter en funcziun las rodas da lenn pils mulins, fallun e resgia a Disla. Uss ein quels objects perdetgas da temps vargai. L’Uniun fallun e cascharia Disla/Mustér ch’ei vegnida fundada avon prest 30 onns ei stada l’inizianta dil manteniment e la sanaziun da differents baghetgs ed indrezs da pli baul. Aschia ha ella restaurau il fallun ed il mulin e fatg las reparaturas necessarias per puspei saver resgiar cun la resgia veglia. Mo era la cascharia ei vegnida reactivada. L’uniun sestenta denton era en favur dalla historia dil vitg e persuenter ha ella ediu in’interessanta scartira avon entgins onns. Aschia relata quella era dalla cultivaziun dil glin pli baul a Disla ni davart la tenscharia – numnada «la ferbra» – ed il luvratori da crap scalegl e serpentin. Al Di dils mulins svizzer igl emprem da zercladur vegnan ils indrezs vegls puspei mess en funcziun.

Ils davos onns ha l’Uniun fallun e cascharia Disla/Mustér restaurau e sanau differents baghetgs e cundrezs dil mistregn da pli baul. Els dattan perdetga d’interessantas tecnicas d’antruras ed ein aschia in’attracziun per jester e dumiesti. Onn per onn s’auda l’emprema sonda suenter Anceinza als mulins en Svizra. En biars loghens daventan ils indrezs da pli baul accessibels publicamein. Quei ei era il cass en Surselva, numnadamein a Morissen, Schnaus e dapi biars onns era a Mustér/Disla. Leu vegn quei arranschament organisaus dall’Uniun fallun e cascharia Disla. Cun in program da rama, denter auter la pusseivladad da prender in sitg ni gentar sil plaz, vegn il Di dils mulins cumpletaus a Disla.

Prest 30 onns veglia
L’uniun ch’ei vegnida fundada 1990 e che dumbra il mument biebein 130 commembras e commembers s’engascha cun bia entusiassem e forza en favur dils indrezs vegls a Disla. Ferton ch’ella ha saviu acquistar gia avon biars onns la cascharia ed il fallun eis ella era s’engaschada fermamein ella restauraziun dil mulin ella casa dallas famiglias Lehmann giudem Disla. Avon rodund otg onns ha l’uniun allura saviu ademplir in grond desideri. D’in possessur privat ha ella numnadamein saviu acquistar igl entir baghetg dalla resgia, leu nua ch’il fallun ei medemamein integraus. Il baghetg era en in schliet stan. Per mantener la substanzia fundamentala dalla construcziun ei ina sanaziun pli u meins totala stada necessaria. Avon rodund sis onns ei il tetg allura vegnius remplazzaus. Medemamein ha il baghetg obteniu ina nova entulada. Ils fundaments e mirs ein vegni sanai cumpleinamein, aschia ch’il baghetg sa ademplir sia funcziun aunc biars decennis.

Perdetgas da pli baul
Il baghetg dalla resgia e dil fallun ei vegnius construius ils onns 1853 e 1854. Igl indrez dalla resgia ch’ei oz aunc avon maun ei denton buc aschi vegls. Cun agid da plirs commembers e tschiens uras da lavur cumina eis ei reussiu da sanar la resgia veglia, aschia ch’ella sa puspei vegnir messa en funcziun. Persuenter eis ei stau necessari da midar ora differentas cumponentas sco per exempel las tschentas da tracziun. Era uonn vegn demonstrau co ei vegneva resgiau pli baul cun agid dalla forza dall’aua. Parallelmein ein las duas rodas d’aua – quella per la tracziun dalla resgia e quella pil fallun – vegnidas remplazzadas. Las lavurs vid il baghetg dil fallun e dalla resgia ein dil reminent succedidas sut la survigilonza dalla Tgira da monuments dil Grischun e cun generus sustegn finanzial da pliras varts. Las rodas dalla resgia e dil fallun vegnan messas en funcziun cun aua dil dutg da s. Glieci. Pli baul menava quel dapli aua, oz sto la pressiun vegnir cumpletada cun aua da hidrants.

Restaurau il mulin
Medemamein ha l’uniun sanau avon entgins onns cumpleinamein il mulin ella casa dallas famiglias Lehmann sut il vitg. «Cun quei indrez ch’ei ussa praticamein novs fagein nus frina da temps en temps ed era al Di dils mulins vegn el ad esser en funcziun», di Valentin Bisquolm ch’ei president dall’uniun dapi in onn e miez. Mussau vegn denton era co ei vegneva caschau pli baul. La cascharia sesanfla ella casa da scola veglia. Cheu vegn ei dil reminent ad esser pusseivel da magliar magnuc il Di dils mulins. Da veser ein leu era utensils per l’elavuraziun dil latg da pli baul. La finfinala seporscha era la caschun da prender investa dalla tecnica da teisser da pli baul. Tessunzas laian reviver quella lavur vid dus talers vegls ella Casa Agosti ch’ei vegnida construida igl onn 1778 e che ha surviviu l’invasiun dils Franzos.

Caplutta e fravgia veglia
Il vitget da Disla ei historicamein rehs grazia a duas ulteriuras attracziuns. D’ina vart ei quei la caplutta da s. Glieci e s. Bonaventura ch’ei vegnida construida dils paders caputschins e consecrada igl onn 1704. Ell’ei bein enconuschenta era pervia da sia fuorma speciala octangulara. Gest dasperas sesanfla l’Ustria Fravia che surveva pli baul sco fravgia. Da gliez temps menava la Via sursilvana gest sper il baghetg ora ed il menaschi el baghetg oriundamein dalla claustra da Mustér saveva offerir ses survetschs d’enferrar, mo era autras lavurs d’iseglia. Avon entgins onns ha l’uniun dil reminent ediu ina biala cronica davart ils baghetgs ed indrezs historics a Disla ed ussa ha ella era scaffiu in flyer cun las informaziuns principalas dils beins historics e culturals. Sin rucca tier l’uniun ein aunc dus ulteriurs projects. Gest sper la resgia ha ella saviu cumprar in baghetg vegl d’economia. Cheu duei vegnir endrizzau tualettas publicas entras la vischnaunca sco era in deposit per rauba veglia. Gest spel baghetg dalla resgia eis ei era previu d’ereger in fuorn da far paun.